۴ سپتامبر ۲۰۲۶- شناسایی انواع متمایز یک بیماری، از دو جهت حائز اهمیت است: اول اینکه به پزشکان اجازه میدهد درمانها را با دقت بیشتری برای هر فرد شخصیسازی کنند، و دوم اینکه به محققان دیدگاه بهتری میدهد تا اثربخشی درمانهای آینده را بهبود ببخشند.
در مورد دیابت نوع ۱، دو الگوی ژنتیکی به نامهای HLA-DR3و HLA-DR4وجود دارند که با خطر بالاتر ابتلا به این بیماری مرتبط هستند. با اینکه نتیجه نهایی در هر دو حالت یکسان است (دیابت نوع ۱)، اما علائم اولیه در این دو الگو با هم تفاوت دارند.
برای بررسی دقیقتر، محققان در آمریکا و بریتانیا برای اولین بار یک مطالعه ارتباط ژنوم کامل (GWAS) انجام دادند. آنها بیماران مبتلا به دیابت نوع ۱ را بر اساس این دو نشانگر ژنتیکی که از نظر فنی «هاپلوتایپ» نامیده میشوند، دستهبندی کردند. هدف از مطالعهٔ GWAS، یافتن بخشهایی از DNAاست که احتمالاً با یک بیماری مرتبط هستند. در این پژوهش، تفاوتهای ژنتیکی میان گروه دارای HLA-DR3و HLA-DR4در نمونهای شامل ۹,۰۹۱ فرد مبتلا و ۱۴,۱۵۷ فرد سالم (گروه کنترل)، آنقدر قابل توجه بود که احتمال وجود دو زیرگروه متمایز را مطرح کرد. نتایج این تحقیق در نشریه Diabetologiaمنتشر شده است.
تفاوت در مکانیسمهای بیولوژیک
محققان در مقالهٔ خود نوشتهاند: «دیابت نوع ۱ یک بیماری پیچیده است که با تخریب خودایمنی سلولهای بتا مشخص میشود، اما علت دقیق (اتیولوژی) آن هنوز بهخوبی درک نشده است. سرعت پیشرفت این بیماری به سمت مرحله بالینی در افراد بسیار متفاوت است و از دوران کودکی تا بزرگسالی متغیر است.»
در حالی که پروفایلهای ژنتیکی HLA-DR3 و HLA-DR4پیشتر به وجود دو نوع دیابت اشاره داشتند، یافتههای جدید نشان میدهد که «ماشینری» و مکانیسمهای بیولوژیکی متفاوتی در این دو حالت درگیر هستند.
در گروه HLA-DR3: نتایج به سمت سلولهای ایمنی به نام «ماستسلها» (Mast cells) اشاره دارد. این سلولها که با آلرژی و التهاب مرتبط هستند، وظیفه مراقبت در برابر عفونتها و عوامل بیگانه را بر عهده دارند.
در گروه HLA-DR4: نقش سلولهای تی (T cells)پررنگتر است. این سلولهای ایمنی به دستور سیستم ایمنی، مستقیماً به سلولهای دیگر حمله میکنند و در دیابت نوع ۱، عامل اصلی تخریب سلولهای بتا در لوزالمعده (پانکراس) محسوب میشوند.
محققان نوشتند: «این نشان میدهد که دیابت نوع ۱ در زمینهی ژنتیکی DR3و DR4ممکن است در سطح ژنتیکی، زیرشاخههای کاملاً متفاوتی از یکدیگر باشند.» برای درک بهتر این تفاوت، محققان گفتند: تفاوت ژنتیکی میان این دو گروه از دیابت، به اندازه تفاوت بین بیماری اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی است.
این موضوع ما را به همان نکته ابتدایی بازمیگرداند: اگر دیابت نوع ۱ میتواند از طریق «مسیرهای بیولوژیکی متفاوت» ایجاد شود، پس تفکیک درمانها و اهداف درمانی میتواند رویکردی بسیار اثربخشتر باشد.
محققان در این باره نوشتند: «با توجه به ناهمگونی (تفاوت) در خطر ژنتیکی و مکانیسمهای بیماری در بیماران مبتلا به دیابت نوع ۱ که فاقد الگوهای ژنتیکی DR3/DR4هستند، پیشگیری مؤثر از دیابت در این گروه نیز ممکن است نیازمند درمانهای کاملاً اختصاصی باشد.»
این نتایج اکنون باید بیشتر بررسی شوند تا مشخص شود که آیا لازم است دیابت نوع ۱ را با جزئیات بیشتری بهعنوان نوعی بیماری طبقهبندی کرد که بهجای یک مسیر واحد، توسط مجموعهای از محرکهای همپوشان ایجاد میشود یا خیر.
دانستن پیشینه ژنتیکی هر فرد میتواند به تعیین بهترین روش درمانی برای او کمک کند.
اکنون که محققان دریافتند ممکن است تفاوتهای مشخصی در روند شکلگیری دیابت نوع ۱ وجود داشته باشد، این موضوع میتواند در مطالعات آینده لحاظ شود. برای مثال، نتایج کارآزماییهای بالینی داروهای دیابت میتواند بهطور جداگانه برای بیماران دارای الگوی HLA-DR3و بیماران دارای HLA-DR4دستهبندی و تحلیل شود.
یکی دیگر از مسیرهای احتمالی برای تحقیقات آینده، پایش دقیقترِ بلندمدتِ بیماران است تا مشخص شود که بیماری بر اساس پروفایل ژنتیکی و سایر عوامل مانند تشکیل اتوآنتیبادیها و مواجهههای محیطی چگونه در بدن پیشرفت میکند.
منبع:
https://www.sciencealert.com/type-1-diabetes-may-actually-be-two-different-diseases-massive-international-study-finds